هشدار اقلیمی، آگاهی و تاب‌آوری

 همزمان با آغاز هفته ملی محیط‌زیست و به مناسبت روز جهانی محیط‌زیست، نخستین روز این هفته با شعار «هشدار اقلیمی، آگاهی و تاب‌آوری» نام‌گذاری شده است؛ شعاری که بر اهمیت روزافزون تغییر اقلیم به عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی جهان و ضرورت آمادگی جوامع برای مواجهه با پیامدهای آن تأکید دارد. امروزه تغییر اقلیم از یک دغدغه صرفاً علمی فراتر رفته و به مسئله‌ای راهبردی در سطح ملی و بین‌المللی تبدیل شده است.

افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو زمین موجب افزایش دمای متوسط کره زمین شده و الگوهای آب‌وهوایی را در بسیاری از مناطق جهان دستخوش تغییر کرده است. گزارش‌های علمی معتبر نشان می‌دهد که در دهه‌های اخیر، فراوانی و شدت پدیده‌های حدی اقلیمی نظیر موج‌های گرما، خشکسالی‌های طولانی‌مدت، بارش‌های سیل‌آسا، طوفان‌های گرد و غبار و آتش‌سوزی‌های گسترده افزایش یافته است. ایران نیز به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان، از جمله کشورهایی است که بیش از بسیاری از مناطق دیگر در معرض آثار تغییر اقلیم قرار دارد.

افزایش دما، کاهش بارش‌های مؤثر، افت منابع آب زیرزمینی، تشدید خشکسالی، گسترش کانون‌های گرد و غبار، فرونشست زمین و افزایش نیاز آبی بخش‌های مختلف، از جمله پیامدهایی است که در سال‌های اخیر در نقاط مختلف کشور مشاهده شده است. این تحولات علاوه بر تأثیر بر منابع طبیعی و محیط‌زیست، بخش‌های کشاورزی، انرژی، سلامت، حمل‌ونقل و اقتصاد را نیز تحت تأثیر قرار داده و ضرورت برنامه‌ریزی برای سازگاری با شرایط جدید اقلیمی را دوچندان کرده است. این شرایط نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی برای سازگاری با تغییر اقلیم و مدیریت مخاطرات ناشی از آن، برای حفظ توسعه پایدار و صیانت از منابع طبیعی کشور ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. آگاهی؛ نخستین گام در مواجهه با تغییر اقلیم آگاهی و شناخت دقیق مخاطرات اقلیمی، نخستین گام در مدیریت مؤثر این چالش جهانی به شمار می‌رود.

 ارتقای دانش و سواد اقلیمی در میان مدیران، کارشناسان، برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران، زمینه‌ساز اتخاذ سیاست‌ها و راهبردهای مؤثرتر در حوزه حفاظت از محیط‌زیست و سازگاری با تغییرات اقلیمی خواهد بود. همچنین توسعه پژوهش‌های علمی، تقویت نظام‌های پایش و بهره‌گیری از داده‌های اقلیمی می‌تواند در پیش‌بینی و کاهش آثار مخاطرات اقلیمی نقش مهمی ایفا کند. تاب‌آوری؛ راهبردی برای کاهش آسیب‌پذیری تاب‌آوری اقلیمی به ظرفیت جوامع، زیرساخت‌ها، بخش‌های اقتصادی و اکوسیستم‌ها برای آمادگی، سازگاری و مقابله با آثار ناشی از تغییرات اقلیمی و بازگشت به شرایط پایدار پس از وقوع مخاطرات اشاره دارد. هرچه سطح تاب‌آوری افزایش یابد، میزان آسیب‌پذیری در برابر پدیده‌های حدی اقلیمی کاهش می‌یابد و امکان تداوم فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی فراهم‌تر می‌شود.

 افزایش تاب‌آوری اقلیمی مستلزم مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ و بلندمدت است. توسعه سامانه‌های پایش و هشدار سریع، تقویت مدیریت ریسک بلایای طبیعی، بهبود بهره‌وری مصرف آب و انرژی، توسعه زیرساخت‌های سازگار با اقلیم، حفاظت و احیای منابع طبیعی و پوشش گیاهی، مدیریت پایدار سرزمین، کاهش انتشار آلاینده‌ها و گازهای گلخانه‌ای و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، از مهم‌ترین راهکارهای افزایش تاب‌آوری در برابر آثار تغییر اقلیم به شمار می‌روند.

مرکز کیفیت هوا و تغییر اقلیم با تأکید بر اهمیت شناخت مخاطرات اقلیمی و ضرورت آمادگی برای مواجهه با آن‌ها، بر این باور است که مدیریت چالش‌های ناشی از تغییر اقلیم نیازمند برنامه‌ریزی منسجم، همکاری بین‌بخشی، تقویت ظرفیت‌های علمی و فنی و بهره‌گیری از رویکردهای مبتنی بر دانش است. تحقق این مهم می‌تواند زمینه‌ساز حفاظت مؤثر از محیط‌زیست، صیانت از منابع طبیعی، ارتقای کیفیت زندگی و تقویت امنیت ملی در برابر مخاطرات فزاینده اقلیمی باشد.

 هفته ملی محیط‌زیست فرصتی ارزشمند برای بازاندیشی در چالش‌های پیش‌روی محیط‌زیست و تأکید دوباره بر ضرورت آمادگی در برابر تغییرات اقلیمی است. امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است که دستیابی به آینده‌ای ایمن، پایدار و برخوردار از محیط‌زیستی سالم، در گرو ارتقای آگاهی اقلیمی، برنامه‌ریزی مؤثر و افزایش تاب‌آوری در برابر مخاطرات فزاینده اقلیمی خواهد بود.